Prawo spadkowe
Prawo spadkowe to ta dziedzina prawa, z którą każdy z nas (prędzej czy później) będzie musiał się zmierzyć. Niezależnie czy spadkodawca uregulował swoje sprawy za życia, czy też pozostawił to zadanie swym spadkodawcą, niezbędne będzie przeprowadzenie postępowania spadkowego.
Spadkodawca, spadkobierca i inne pojęcia
Na wstępnie usystematyzujmy kilka pojęć, byśmy mogli płynnie przejść do zagadnienia głównego. Zaczniemy od podstaw.
Spadkodawcą jest ten co „daje” spadek. Jeśli „daje” poprzez pozostawienie testamentu to może być zwany również testatorem. W chwili śmierci spadek (prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy) przechodzi automatycznie na spadkobiercę, czyli tego co spadek „bierze”. Spadek może przejść na spadkobiercę według reguł wskazanych w ustawie (dziedziczenie ustawowe), lub zgodnie z wolą spadkodawcy wyrażoną w testamencie (dziedziczenie testamentowe). Aby spadek przeszedł na spadkobiercę musi zostać przeprowadzone postępowanie spadkowe po zmarłym. Wszystko zaczyna się w chwili śmierci spadkodawcy, z którą to chwilą następuje otwarcie spadku. Dziedziczyć według reguł ustawowych będą m.in. małżonek, zstępni, wstępni i dalsza rodzina. Zstępni to Ci co pojawili się na świecie po zmarłym (dzieci, wnuki, itd.). Wstępni to Ci, którzy byli przed nim (rodzice, dziadkowie, itd.).
Teraz jesteśmy gotowi przejść dalej.
Słów kilka o spadku
Spadek to prawa i obowiązki majątkowe. Prościej będzie na przykładach. Tymi prawami będzie to co spadkodawca zostawił – samochód, dom, ziemia, oszczędności (w gotówce czy na koncie lub lokatach) oraz inne rzeczy i prawa, które do niego należały. Nie podlegają dziedziczeniu prawa, które są ściśle związane z osobą zmarłą – te po prostu wygasną (przestaną istnieć – np. renta), oraz prawa które przechodzą na inną osobę według odrębnych przepisów prawa – niezależnie czy ta osoba jest spadkobiercą czy też nie (np. najem lokalu mieszkalnego). Spadek to również obowiązki takie jak długi (zobowiązania) czyli niespłacone kredyty, pożyczki, debety na koncie, niezapłacone rachunki, składki na rzecz wspólnoty, itd. Do długów spadkowych należą także koszty pogrzebu spadkodawcy, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zapłaty zachowków oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń.
Dziedziczenie ustawowe
Jeśli spadkodawca nie pozostawił po sobie testamentu (albo też wcześniejsze odwołał) to będziemy dziedziczyć po naszym zmarłym krewnym zgodnie z ustawą. Jakie są warunki? Jako spadkobiercy musimy żyć w chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy). Wyjątkiem będzie dziecko poczęte, ale jeszcze nieurodzone. Ono również będzie spadkobiercą, mimo że w chwili śmierci spadkodawcy było jeszcze w łonie matki. Ważne by urodziło się żywe.
Testament
Od dziedziczenia ustawowego musimy odróżnić dziedziczenie testamentowe, czyli rozrządzenie spadkodawcy na wypadek śmierci. Jest to wola testatora (zmarłego) wyrażona przez niego jeszcze za życia. Nie ma ograniczeń co do ilości testamentów. Testator może dowolnie je zmieniać, uzupełniać, odwoływać – w tym może odwołać cały testament, jak i jego poszczególne części. Spadkodawca może również testament zniszczyć co będzie jednoznaczne z jego odwołaniem. Może również po prostu sporządzić nowy testament, w którym odmiennie ureguluje poprzednie postanowienia, podziały i zapisy. Ważne by było możliwe ustalenie chronologii tych zmian i poprawek, a tym samym ustalenie ostatecznej woli spadkodawcy. W drodze testamentu spadkodawca może powołać do dziedziczenia osoby (zarówno fizyczne jak i prawne), które według reguł ustawowych nie miałyby prawa do dziedziczenia.
Najczęściej występują testamenty w formie aktu notarialnego (sporządzonego u Notariusza) lub sporządzone w sposób własnoręczny. Rzadziej będą to testamenty ustne, podróżne czy też wojskowe.
Jak nabyć spadek?
Postępowanie spadkowe można przeprowadzić na dwa sposoby. Poprzez sporządzenie przez Notariusza aktu poświadczenia dziedziczenia, bądź poprzez postępowanie przed sądem zakończone orzeczeniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Wybór w wielu wypadkach będzie zależał od poziomu zgody i porozumienia członków rodziny. Niewątpliwie szybszym i tańszym rozwiązaniem będzie wizyta u Notariusza. Wymaga to jednak wspólnego stawiennictwa w jednym czasie i zgodnej woli wszystkich spadkobierców. W innym wypadku niezbędne będzie przeprowadzenie postępowania sądowego, które na pewno będzie dłuższe i może być droższe.
Przyjęciu albo odrzucenie spadku
Niezależnie od tego jaki sposób wybierzemy będziemy musieli złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Spadek możemy przyjąć bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe (przyjęcie proste) albo z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe (z dobrodziejstwem inwentarza). Będzie to szczególnie ważne gdy spadkodawca pozostawił również długi. W przypadku dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza będziemy odpowiadać za te długi do wartość spadku – nie więcej. Inaczej sytuacja będzie wyglądać przy prostym przyjęciu – wówczas (jeśli środki w spadku nie wystarczą) spadkobierca będzie odpowiadał za te długi zmarłego całym (!) swoim (!) majątkiem (!). Nie jest możliwe przyjęcie spadku bez długów.
Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku
Na oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku mamy 6 miesięcy od dnia gdy dowiedzieliśmy się o powołaniu do spadku. Najczęściej będzie to moment gdy dowiedzieliśmy się o śmierci spadkodawcy. Oświadczenie to może zostać złożone przed sądem albo przed notariuszem. Nie może zostać złożone pod warunkiem czy też z zastrzeżeniem terminu. Nie może również zostać odwołane.
Spadkobierca, który spadek odrzucił zostaje wyłączony od dziedziczenia. Traktuje się go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, czyli zmarł przed spadkodawcą. W takiej sytuacji dziedziczyć będą jego dzieci, a gdyby ich nie było pozostali uprawnieniu do dziedziczenia.
Masz pytania? Zapraszam do kontaktu.
Michał Woźniak
Adwokat